CBAM w obecnym kształcie nie uchroni przemysłu przed ucieczką emisji – stanowisko PIPC ws. mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂

Polska Izba Przemysłu Chemicznego (PIPC) aktywnie uczestniczy w procesie kształtowania polityki klimatycznej Unii Europejskiej. W ramach konsultacji publicznych Komisji Europejskiej Izba przedstawiła stanowisko dotyczące mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂ (CBAM).

Ryzyko ucieczki emisji a konkurencyjność przemysłu chemicznego

Przemysł chemiczny, który charakteryzuje się wysoką energochłonnością oraz dużą ekspozycją na handel międzynarodowy, pozostaje szczególnie podatny na ryzyko ucieczki emisji. Ochrona przed tym ryzykiem jest niezbędna, aby umożliwić sektorowi transformację w kierunku neutralności klimatycznej w sposób przewidywalny i konkurencyjny.

Szybkie wycofywanie bezpłatnych uprawnień, w połączeniu z rosnącymi kosztami emisji, poważnie osłabiłoby międzynarodową konkurencyjność unijnego sektora chemicznego. Znaczna część przemysłu oraz jego łańcuchów wartości mogłaby znaleźć się w sytuacji zwiększonego ryzyka ucieczki emisji, co podważyłoby opłacalność europejskich instalacji i zagroziło inwestycjom koniecznym dla ich transformacji. Dlatego kluczowe jest zapewnienie takich rozwiązań, które pozwolą unijnym eksporterom zachować konkurencyjność na rynkach międzynarodowych i utrzymać rentowność instalacji w UE.

W stanowisku PIPC podkreśla, że mechanizm CBAM w obecnym kształcie nie będzie w stanie w pełni zastąpić istniejących środków ochrony przed ryzykiem ucieczki emisji w ramach EU ETS. Odpowiednie mechanizmy, takie jak dalsze utrzymanie bezpłatnych uprawnień oraz rekompensaty kosztów pośrednich są niezbędne do realizacji tego celu. Ponadto konieczne jest wzmocnienie instrumentów wspierających popyt na produkty niskoemisyjne oraz dalszy rozwój infrastruktury CO₂.

Jakiekolwiek przyszłe rozszerzenie CBAM powinno być również rozważane dopiero po udowodnieniu, że CBAM spełnia swoje cele w zakresie zapewnienia solidnej ochrony przed ucieczką emisji dla sektorów objętych zakresem i zmniejszenia globalnych emisji gazów cieplarnianych. Wpływ każdego takiego rozszerzenia musi również zostać dokładnie oceniony
w porozumieniu z zainteresowanym sektorem. Tym samym należy jak najszybciej zmienić funkcjonowanie systemu i utrzymać przydział bezpłatnych uprawnień dla sektorów objętych CBAM.

Izba podkreśla, że obecny mechanizm nie uwzględnia interesów europejskich eksporterów, co oznacza, że firmy z UE będą musiały konkurować na globalnym rynku z producentami spoza UE, którzy nie są obciążeni kosztami polityki klimatycznej. Dlatego konieczne jest wprowadzenie dodatkowych darmowych uprawnień do emisji dla eksporterów z branż najbardziej narażonych na utratę konkurencyjności, takich jak przemysł chemiczny.

CBAM powinien również skutecznie eliminować możliwość obchodzenia mechanizmu przez producentów z krajów trzecich. Obecnie istnieją luki, które pozwalają na eksport półproduktów do państw nieobjętych CBAM, a następnie ich wprowadzenie na rynek UE jako gotowych wyrobów.

Kluczowe postulaty PIPC

W swoim stanowisku Izba podkreśla konieczność:

• Utrzymania bezpłatnych uprawnień EU ETS dla sektorów objętych CBAM, co najmniej do czasu sprawdzeniu działania mechanizmu CBAM i pod warunkiem zaadresowania negatywnych skutków dla konkurencyjności i cen w łańcuchu wartości w sektorach eksportowych.
• Zapewnienia ochrony eksporterów z UE. Obecnie mechanizm CBAM nie uwzględnia wsparcia eksporterów, których towary są obciążone kosztami ETS. Przede wszystkim należy rozważyć utrzymanie bezpłatnych uprawnień dla eksportu z narażonych sektorów.
• Przeprowadzenia rzetelnych ocen skutków i konsultacji z przemysłem przed każdą próbą rozszerzenia CBAM, w tym na emisje pośrednie. Należy również unikać fragmentarycznego rozszerzania CBAM na jedynie niektóre elementy łańcuchów wartości, co może skutkować lukami w mechanizmie i ryzykiem obchodzenia przepisów. Wszelkie rozszerzenia mechanizmu CBAM powinny być wprowadzane wyłącznie w drodze pełnej procedury ustawodawczej, a nie w drodze aktów wykonawczych Komisji.
• Wzmocnienia środków przeciwdziałających obchodzeniu CBAM, w tym zapewnienia skuteczniejszych mechanizmów kontroli i wzmocnienia mechanizmu weryfikacji np. poprzez włączenie w proces służb celnych państw członkowskich oraz weryfikację prawidłowego funkcjonowania systemów handlu emisjami państw poza unijnych.

Mechanizm CBAM ma potencjał, by stać się narzędziem polityki klimatycznej, jednak pod warunkiem, że będzie rzeczywiście chronił europejski przemysł przed utratą konkurencyjności. PIPC zaznacza, że niezbędne są dalsze prace, aby system w równym stopniu wspierał transformację i rozwój gospodarczy.

Manifest Polskiej Chemii

Postulaty dotyczące konieczności utrzymania skutecznej ochrony przemysłu chemicznego przed ryzykiem ucieczki emisji zostały także ujęte w Manifeście Polskiej Chemii, opublikowanym przez PIPC w 2024 r. Zawarte w Manifeście postulaty wskazują na konieczność stworzenia dedykowanych mechanizmów nakierowanych na wsparcie dekarbonizacji podmiotów objętych mechanizmem CBAM, które ze względu na zmniejszanie liczby przydzielanych bezpłatnych uprawnień ponosić będą większe koszty związane z zakupem uprawnień do emisji. Co więcej, Izba w dokumencie zwraca uwagę na konieczność przeprowadzenia weryfikacji skuteczności mechanizmu CBAM i, w zależności od oceny jego działania oraz sytuacji rynkowej, apeluje o jego dalsze ulepszanie i stopniowe rozszerzanie o inne chemikalia, w tym na towary wytwarzane w procesach o wysokim zapotrzebowaniu na energię elektryczną  i cieplną.