PIPC na inauguracji unijnego partnerstwa na rzecz nawozów. Odporność Europy wymaga silnego przemysłu nawozowego

Jak wzmocnić odporność europejskiego łańcucha wartości nawozów i ograniczyć zależność Unii Europejskiej od dostaw zewnętrznych? To jedno z kluczowych wyzwań, przed którymi stoi nowo powołane EU Fertilisers Value Chain Partnership. Polska Izba Przemysłu Chemicznego uczestniczyła w inauguracyjnym spotkaniu inicjatywy Komisji Europejskiej, podkreślając, że fundamentem bezpieczeństwa dostaw i odporności europejskiego rolnictwa jest utrzymanie konkurencyjnego przemysłu nawozów mineralnych w UE, w tym w Polsce.

9 listopada 2026 r. w Brukseli odbyło się inauguracyjne spotkanie EU Fertilisers Value Chain Partnership, inicjatywy Komisji Europejskiej ustanowionej w ramach ogłoszonego w maju br. Fertiliser Action Plan. W wydarzeniu uczestniczył Christophe Hansen, komisarz UE ds. rolnictwa i żywności, który zwrócił uwagę na znaczenie współpracy pomiędzy rolnictwem a przemysłem nawozowym oraz większej przejrzystości całego łańcucha wartości.

Nowe partnerstwo ma stworzyć stałą platformę dialogu pomiędzy producentami nawozów, przedstawicielami rolnictwa, państwami członkowskimi i instytucjami unijnymi. Jego głównymi celami są zapewnienie dostępności nawozów produkowanych w UE w przystępnych cenach, zwiększenie przewidywalności warunków funkcjonowania producentów i rolników oraz wspieranie dekarbonizacji przemysłu nawozowego i zrównoważonego gospodarowania składnikami pokarmowymi. Partnerstwo stanowi jeden z instrumentów realizacji szerszego Fertiliser Action Plan, przyjętego przez Komisję Europejską w maju 2026 r.

Podczas spotkania PIPC reprezentował Szymon Domagalski, Radca ds. regulacji w Pionie Rzecznictwa i Legislacji, który w dyskusji nad priorytetami dalszych prac partnerstwa podkreślił, że wszystkie podejmowane w jego ramach działania powinny być oceniane przede wszystkim pod kątem ich wkładu w jeden nadrzędny cel, jakim jest wzmocnienie odporności europejskiego łańcucha wartości nawozów poprzez utrzymanie konkurencyjnych zdolności produkcyjnych w Unii Europejskiej.

Wspólny interes rolnictwa i przemysłu nawozowego

Sama nazwa nowej inicjatywy „Value Chain Partnership” dobrze oddaje charakter wyzwań, przed którymi stoi europejski sektor nawozowy. Poszczególne ogniwa łańcucha wartości, choć działają w odmiennych warunkach rynkowych i mierzą się z różnymi wyzwaniami, pozostają wzajemnie zależne. Ich współpraca w zakresie bezpieczeństwa dostaw i rozwoju europejskiego sektora nawozowego ma istotne znaczenie dla odporności całego systemu żywnościowego.

Rolnicy potrzebują stabilnego i przewidywalnego dostępu do nawozów. Przemysł nawozowy potrzebuje natomiast warunków umożliwiających utrzymanie produkcji, modernizację instalacji i dalsze inwestycje. Obie strony łączy zatem wspólny cel, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa europejskiego systemu żywnościowego.

Współzależność tę potwierdziła również dyskusja podczas inauguracyjnego spotkania. Przedstawiciele środowiska rolniczego szczególnie akcentowali potrzebę zapewnienia dostępności nawozów (availability) oraz ich przystępności cenowej (affordability), zgodnie z celami inicjatywy Komisji Europejskiej. PIPC zwróciła natomiast uwagę, że trwałe bezpieczeństwo dostaw wymaga również utrzymania konkurencyjnych zdolności produkcyjnych w UE. Oba zagadnienia powinny być uwzględniane w dalszych pracach partnerstwa.

Komisja przedstawia dotychczasowe działania i kolejne kierunki prac

Podczas spotkania Komisja Europejska zaprezentowała stan realizacji Fertiliser Action Plan, obejmującego 25 działań służących zwiększeniu dostępności nawozów, ograniczaniu zależności importowych oraz transformacji europejskiego sektora nawozowego.

Wśród wdrożonych instrumentów krótkoterminowych znalazło się m.in. przyjęcie nadzwyczajnego pakietu wsparcia dla rolników dotkniętych wzrostem kosztów nawozów i energii o łącznej wartości 540 mln euro, z czego ponad 66,6 mln euro przyznano Polsce. Państwa członkowskie mogą uzupełnić pomoc środkami krajowymi w wysokości do 200% przydzielonych środków unijnych.

Przedstawiono również informacje na temat wykorzystania tymczasowych ram pomocy państwa związanych z kryzysem na Bliskim Wschodzie (METSAF), w tym programów wsparcia zgłaszanych przez państwa członkowskie na rzecz ograniczania skutków wzrostu kosztów nawozów lub paliw.

Do dotychczasowych działań Komisja zaliczyła ponadto przyjęte w maju 2026 r. roczne zawieszenie ceł MFN, w ramach określonych kontyngentów taryfowych, na wybrane nawozy azotowe i surowce do ich produkcji pochodzące z państw innych niż Rosja i Białoruś.

Jednocześnie znaczna część Fertiliser Action Plan dotyczy działań o charakterze strukturalnym. Komisja wskazała m.in. rozwój systemów monitorowania rynku i wczesnego ostrzegania, ocenę możliwości strategicznego magazynowania nawozów i surowców, dywersyfikację dostaw, eliminowanie barier na rynku wewnętrznym oraz rozwój rynków dla nawozów niskoemisyjnych, bio-based i pochodzących z odzysku. Rozważane są również mechanizmy wspierania popytu na takie produkty, w tym możliwość wprowadzenia wymogów dotyczących udziału określonych komponentów w produktach nawozowych.

Uczestnicy wskazali priorytety dalszych prac

Ważnym elementem inauguracyjnego spotkania była dyskusja nad programem prac partnerstwa na 2027 r. oraz głosowanie dotyczące zagadnień, które powinny zostać podjęte podczas jego kolejnych posiedzeń.

Dla PIPC szczególnie istotne jest, aby program prac partnerstwa na 2027 r. koncentrował się na rozwiązaniach wzmacniających konkurencyjność europejskiej produkcji nawozowej oraz bezpieczeństwo dostaw.

Od wielu priorytetów do jednego strategicznego celu

Podczas dyskusji przedstawiciel PIPC podkreślił, że choć szeroki zakres Fertiliser Action Plan odzwierciedla złożoność wyzwań stojących przed europejskim sektorem nawozowym, to nadmierna liczba równorzędnych priorytetów może prowadzić do rozproszenia działań i osłabienia skuteczności całej inicjatywy.

Odporność europejskiego łańcucha wartości nawozów (resilience) powinna stanowić cel nadrzędny, względem którego oceniana będzie zasadność i skuteczność poszczególnych instrumentów. Rozwój innowacyjnych produktów, gospodarki cyrkularnej czy nowych technologii może przynosić istotne korzyści, jednak jednym z fundamentów odporności europejskiego sektora nawozowego pozostaje utrzymanie własnych zdolności produkcyjnych.

Nie można bowiem utożsamiać bezpieczeństwa dostaw wyłącznie z dywersyfikacją importu. Zastępowanie jednego zewnętrznego dostawcy innym może ograniczać określone ryzyka, ale nie rozwiązuje problemu uzależnienia od produkcji realizowanej poza Europą.

Z perspektywy bezpieczeństwa żywnościowego zasadnicze znaczenie ma zatem zachowanie silnego i konkurencyjnego przemysłu nawozów mineralnych, w tym zdolności do produkcji amoniaku i innych podstawowych komponentów wykorzystywanych w całym łańcuchu wartości.

Konkurencyjność warunkiem inwestycji w transformację

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają strukturalne przyczyny pogarszającej się konkurencyjności europejskiego przemysłu nawozowego. Wśród najważniejszych wyzwań PIPC wskazała wysokie ceny gazu i energii, koszty wynikające z EU ETS oraz dodatkowe wymagania związane z transformacją energetyczną, w tym unijne cele dotyczące udziału odnawialnych paliw pochodzenia niebiologicznego (RFNBO) w wodorze wykorzystywanym w przemyśle, szczególnie istotne dla produkcji amoniaku.

Utrzymanie produkcji nawozów w Europie wymaga ograniczenia kosztów energii dla przemysłu energochłonnego oraz ponownej oceny obciążeń regulacyjnych. Istotna jest również rewizja unijnych celów dotyczących wykorzystania RFNBO w przemyśle, w tym rozważenie ich czasowego zawieszenia. Jednocześnie niezbędne jest utrzymanie skutecznej ochrony przed ucieczką emisji, w szczególności poprzez rewizję harmonogramu wygaszania bezpłatnych uprawnień w ramach EU ETS dla sektorów objętych CBAM, z uwzględnieniem rzeczywistej skuteczności tego mechanizmu.

Obecna sytuacja prowadzi bowiem do swoistego błędnego koła. Od europejskich producentów wymaga się coraz większych inwestycji w dekarbonizację, podczas gdy wysokie koszty bieżącej działalności, obciążenia regulacyjne i presja konkurencyjna ograniczają ich zdolność do finansowania modernizacji.

Dlatego działania na rzecz transformacji powinny uwzględniać nie tylko finansowanie nakładów inwestycyjnych (CAPEX), lecz także dodatkowych kosztów operacyjnych (OPEX) związanych z wdrażaniem technologii niskoemisyjnych. Poprawa warunków prowadzenia działalności przemysłowej jest zatem jednym z kluczowych warunków przyspieszenia inwestycji w modernizację i dekarbonizację europejskiego sektora nawozowego.

Popyt na europejską produkcję podstawą budowania odporności

Jednym z kierunków wskazanych przez Komisję jest tworzenie rynków wiodących dla nawozów niskoemisyjnych i pochodzenia biologicznego (bio-based). Wśród rozważanych instrumentów znajdują się m.in. systemy oznakowania produktów, mechanizmy wspierania popytu oraz potencjalne wymogi dotyczące udziału określonych komponentów w produktach nawozowych.

Podczas dyskusji przedstawiciel PIPC podkreślił, że samo tworzenie popytu na produkty niskoemisyjne lub pochodzenia biologicznego nie musi automatycznie prowadzić do zwiększenia odporności europejskiego łańcucha wartości. Rozwój nawozów pochodzenia biologicznego i z odzysku oraz technologii niskoemisyjnych stanowi ważny element transformacji europejskiego sektora nawozowego. Poszczególne rozwiązania powinny jednak być rozwijane z uwzględnieniem ich rzeczywistego potencjału, dostępności składników pokarmowych oraz potrzeb rolnictwa.

Mechanizmy wspierania popytu na nawozy niskoemisyjne powinny uwzględniać nie tylko parametry środowiskowe produktów, lecz także ich wpływ na odporność europejskiego łańcucha wartości. Istotne jest, aby wspierały modernizację i rozwój produkcji w UE, w tym podstawowych komponentów nawozowych, zamiast prowadzić do pogłębiania strukturalnych zależności importowych.

Od partnerstwa do konkretnych działań

W ocenie PIPC skuteczność nowej inicjatywy będzie zależała od tego, czy prowadzony dialog przełoży się na konkretne rozwiązania wzmacniające konkurencyjność europejskiej produkcji nawozowej i ograniczające strukturalne zależności importowe.

Dlatego istotne będzie opracowanie przejrzystego programu prac na 2027 r., obejmującego jasno określone priorytety, harmonogram i oczekiwane rezultaty, a także zapewnienie współpracy pomiędzy służbami Komisji Europejskiej odpowiedzialnymi za rolnictwo, przemysł, energię, klimat i handel.

Problemy europejskiego sektora nawozowego mają charakter przekrojowy i nie mogą zostać rozwiązane wyłącznie za pomocą instrumentów polityki rolnej. Wymagają spójnego podejścia łączącego cele bezpieczeństwa żywnościowego, polityki przemysłowej, energetycznej i klimatycznej.

W ocenie PIPC odporność europejskiego łańcucha wartości nawozów powinna stanowić nadrzędny cel dalszych prac partnerstwa. Jej fundamentem pozostaje utrzymanie konkurencyjnej produkcji nawozów mineralnych w Polsce i Unii Europejskiej, ograniczanie strukturalnych zależności importowych oraz tworzenie warunków do inwestycji i modernizacji przemysłu.

Polska Izba Przemysłu Chemicznego będzie nadal aktywnie uczestniczyć w dialogu z Komisją Europejską, zabiegając o to, aby działania podejmowane w ramach EU Fertilisers Value Chain Partnership przekładały się na konkretne rozwiązania wzmacniające europejskie zdolności produkcyjne i bezpieczeństwo dostaw.