Dual use i defence w branży chemicznej – kluczowe obowiązki regulacyjne

20 października 2026 r. odbyło się kolejne spotkanie z serii Akademii Regulacji. Webinar pt. „Dual use i defence w praktyce w branży chemicznej – co warto wiedzieć o wymogach i obowiązkach regulacyjnych?” poprowadzili Tomasz Darowski, Partner, Szef zespołu obronności i przemysłu kosmicznego, kancelaria DZP, Paulina Siewielec-Przychodzeń, Associate, zespół obronności i przemysłu kosmicznego, kancelaria DZP oraz Daniel Chojnacki, Partner, Szef zespołu ochrony środowiska, kancelaria DZP.

Działalność przedsiębiorstw chemicznych może podlegać regulacjom dotyczącym sektora obronnego i produktów podwójnego zastosowania również wówczas, gdy ich podstawowa aktywność jest ukierunkowana na rynek cywilny. Prawidłowe rozpoznanie obowiązków wymaga analizy zarówno właściwości i klasyfikacji produktów, jak i charakteru podejmowanych czynności.

Należy przy tym rozróżnić krajowy reżim koncesyjny, dotyczący określonej działalności w zakresie wytwarzania lub obrotu, regulowany przepisami ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1743 z późn. zm.; „Ustawa Koncesyjna”), od kontroli obrotu z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym regulowanej przepisami ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1582 z późn. zm. „Ustawa o Obrocie z Zagranicą”). Każdy z tych reżimów wymaga odrębnej oceny oraz dochowania szeregu obowiązków przez podmioty, które im podlegają, jak również dysponowania wykwalifikowanym personelem oraz wdrożenia określonych procedur wewnątrz przedsiębiorstwa.

Zakres obowiązywania Ustawy Koncesyjnej

Zgodnie z Ustawą Koncesyjną, koncesji wymaga co do zasady wytwarzanie i obrót materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym, a także obrót technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym.

Ocena tego, czy określona działalność podlega tej ustawie, musi uwzględniać jednocześnie rozporządzenie klasyfikacyjne, tj. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 września 2019 r. w sprawie klasyfikacji rodzajów materiałów wybuchowych, broni, amunicji oraz wyrobów i technologii o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym, na których wytwarzanie lub obrót jest wymagane uzyskanie koncesji, w aktualnym brzmieniu. Jego załącznik, obok części definicyjnej, dzieli się na trzy grupy przedmiotów koncesjonowanych: materiały wybuchowe (MW), broń i amunicję (BA) oraz wyroby i technologie o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym (WT).

Ocena obowiązku koncesyjnego wymaga odniesienia konkretnego produktu lub technologii do właściwej pozycji tej klasyfikacji, z uwzględnieniem zawartych w niej definicji, zastrzeżeń i wyłączeń oraz wyjątków przewidzianych w Ustawie Koncesyjnej.

Definicja wytwarzania uregulowana w Ustawie Koncesyjnej dalece wykracza poza produkcję nowych wyrobów koncesjonowanych. Obejmuje również czynności zmierzające do przywrócenia lub zmiany ich pierwotnych właściwości, a także odzysk albo unieszkodliwianie w rozumieniu przepisów o odpadach. Dla przedsiębiorstw z branży chemicznej oznacza to konieczność analizy nie tylko procesów produkcyjnych, lecz także działalności dotyczącej przetwarzania lub zagospodarowania materiałów i wyrobów objętych ustawą.

Równie szeroko ustawodawca zdefiniował pojęcie obrotu w Ustawie Koncesyjnej. Odwołano się w niej do działalności handlowej dotyczącej materiałów wybuchowych, broni, amunicji oraz wyrobów i technologii o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym, w tym pośrednictwa polegającego na negocjowaniu, doradztwie handlowym, pomocy w zawieraniu umów oraz organizowaniu przemieszczania tych przedmiotów, z wyłączeniem działalności spedycyjnej, wykonywanej na terytorium Polski.

Ustawa Koncesyjna nie zawiera odrębnej definicji „działalności handlowej”. Samo posłużenie się tym pojęciem nie usuwa zatem wątpliwości dotyczących granic koncesjonowanego obrotu. Niewątpliwie jednak obrót nie sprowadza się wyłącznie do sprzedaży we własnym imieniu i na własny rachunek – ustawodawca wprost zalicza do obrotu również czynności pośrednika. W praktyce przedmiotem oceny, obok szczegółowej kwalifikacji towaru, którego dotyczy transakcja, powinny być rzeczywista rola przedsiębiorcy i charakter jego zaangażowania w proces handlowy.

Warunki uzyskania koncesji

Podjęcie działalności koncesjonowanej wymaga odpowiedniego przygotowania kadrowego, technicznego i organizacyjnego, stosownie do jej zakresu. Wymagania będą różne w zależności od tego, czy podmiot występuje z wnioskiem o koncesję na obrót, koncesję na obrót z prawem do magazynowania czy też koncesję na wytwarzanie.

W praktyce, orientacyjny czas oczekiwania na uzyskanie koncesji wynosi od kilku do kilkunastu miesięcy. Na termin rozpoznania wniosku, może wpływać istotne obciążenie organu koncesyjnego, wynikające z dużej liczby rozpatrywanych wniosków. Znaczenie ma również poziom skomplikowania struktury korporacyjnej, czy też zaangażowanie przez przedsiębiorcę obywateli zagranicznych w działalność koncesjonowaną. Okres ten należy uwzględnić przy opracowywaniu harmonogramu inwestycji oraz określaniu terminów realizacji zobowiązań wobec kontrahentów.

Koncesji udziela minister właściwy do spraw wewnętrznych, tj. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, na okres od 5 do 50 lat. W przypadku przedsiębiorcy innego niż osoba fizyczna ustawowe warunki muszą spełniać co najmniej dwaj członkowie organu zarządzającego albo jeden członek tego organu oraz ustanowiony przez niego do kierowania działalnością koncesjonowaną prokurent lub pełnomocnik. Wymagania te obejmują m.in. odpowiedni status obywatelstwa lub pobytu, ukończenie 21 lat, posiadanie co najmniej wykształcenia średniego lub średniego branżowego, pełną zdolność do czynności prawnych, przygotowanie zawodowe (tj. ukończenie odpowiedniego szkolenia) oraz brak wskazanych w ustawie przeciwwskazań zdrowotnych, niekaralność za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe oraz brak toczących się postępowań za tego typu przestępstwa. Wymogi dotyczące niekaralności oraz braku toczących się postępowań o umyślne przestępstwa lub umyślne przestępstwa skarbowe obejmują również pozostałych członków organu zarządzającego, prokurentów, wspólników oraz udziałowców lub akcjonariuszy posiadających co najmniej 20% udziałów lub akcji.

Dodatkowo przedsiębiorca ubiegający się o koncesję musi wykazać się brakiem wpisu do rejestru dłużników niewypłacalnych KRS i brakiem ujawnienia w Krajowym Rejestrze Zadłużonych. W przypadku wnioskowania o koncesję na obrót z prawem do magazynowania lub koncesję na wytwarzanie musi również spełniać warunki techniczne i organizacyjne uregulowane w Ustawie Koncesyjnej oraz odpowiednim rozporządzeniu wykonawczym – opinię w tym przedmiocie wydają instytucje upoważnione, których wykaz znajduje się w odpowiednim rozporządzeniu wykonawczym do Ustawy Koncesyjnej.

Obowiązki stawiane podmiotom posiadającym koncesję

Uzyskanie koncesji stanowi pierwszy niezbędny krok do rozpoczęcia działalności na rynku defence w zakresie podlegającym koncesjonowaniu. Jej posiadanie wiąże się jednak z szeregiem kluczowych obowiązków, których spełnienie warunkuje zgodne z prawem i bezpieczne prowadzenie działalności w całym okresie jej wykonywania.

Konieczne jest nie tylko wykazanie wymaganych kwalifikacji i warunków na etapie postępowania koncesyjnego, lecz także ich utrzymywanie oraz bieżąca weryfikacja. Dotyczy to w szczególności wymagań wobec osób kierujących działalnością koncesjonowaną i pracowników, okresowego odnawiania wymaganych orzeczeń lekarskich i psychologicznych, przestrzegania zasad magazynowania i zabezpieczenia produktów oraz prowadzenia odpowiedniej ewidencji.

W przypadku wytwarzania dodatkowym obowiązkiem jest utworzenie, w terminie roku od udzielenia koncesji albo rozszerzenia jej zakresu o wytwarzanie, systemu oceny jakości produkcji, a następnie jego wdrożenie i stosowanie.

Przedsiębiorca ma również obowiązek zawiadamiać organ koncesyjny o zmianach danych i okoliczności wskazanych enumeratywnie w Ustawie Koncesyjnej. Katalog ten wykracza poza zmiany bezpośrednio związane z produkcją lub sprzedażą. Notyfikacji podlegają m.in. zmiany firmy, nazwy lub formy prawnej, siedziby i adresów prowadzenia działalności, składu organu zarządzającego, prokurentów i pełnomocników uprawnionych do kierowania działalnością koncesjonowaną, a także wspólników oraz udziałowców i akcjonariuszy posiadających co najmniej 20% udziałów lub akcji. Dodatkowo, jeżeli zmieniają się dane wpisane do koncesji, przedsiębiorca musi również złożyć wniosek o jej zmianę. Samo zawiadomienie organu nie zastępuje tego obowiązku.

Istotnym zagadnieniem praktycznym jest określenie kręgu pracowników podlegających wymaganiom przewidzianym w Ustawie Koncesyjnej. Co do zasady pojęcie „dopuszczenia bezpośrednio do pracy przy wytwarzaniu lub obrocie towarami koncesjonowanymi” należy interpretować rozszerzająco, obejmując nim każdą osobę mającą styczność z tymi towarami lub dostęp do nich. Przyjęcie tego podejścia jest z perspektywy zarządzania ryzykiem regulacyjnym najbezpieczniejszym rozwiązaniem dla przedsiębiorcy.

Przed dopuszczeniem takich osób do pracy należy zweryfikować spełnienie wymagań ustawowych, w szczególności dotyczących wieku, zdolności do czynności prawnych, braku wskazanych przeciwwskazań zdrowotnych i niekaralności, oraz uzyskać wymagane dokumenty i pozytywną opinię Policji, a w przypadku obywatela innego państwa opinię właściwego organu tego państwa. Weryfikacja nie ma charakteru jednorazowego – przedsiębiorca powinien kontrolować spełnianie wymagań także w trakcie zatrudnienia, w tym występować co pięć lat o aktualną opinię oraz zapewnić przedstawianie w tym cyklu aktualnych orzeczeń lekarskich i psychologicznych.

Obrót z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym

Odrębnego przygotowania wymaga obrót z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym, obejmującymi uzbrojenie oraz produkty podwójnego zastosowania. Jego zasady określają Ustawa o Obrocie z Zagranicą oraz, w odniesieniu do produktów dual use, rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 z dnia 20 maja 2021 r. ustanawiające unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania (wersja przekształcona) (Dz. U. UE. L. z 2021 r. Nr 206, str. 1 z późn. zm.; „Rozporządzenie 2021/821”). Pojęcie obrotu jest tu odrębnie zdefiniowane i obejmuje wywóz, przywóz, transfer wewnątrzunijny, tranzyt, usługi pośrednictwa i pomoc techniczną.

W przypadku jakichkolwiek transakcji zagranicznych, punktem wyjścia do oceny czy dana działalność kwalifikuje się jako obrót, o którym mowa w Ustawie o Obrocie z Zagranicą jest ustalenie czy dany produkt lub technologia są objęte wykazami uzbrojenia lub produktów podwójnego zastosowania, poprzez porównanie ich właściwości i parametrów technicznych z opisami odpowiednich pozycji tych wykazów.

W przypadku uzbrojenia kluczowe znaczenie ma właściwe rozporządzenie ministra właściwego do spraw gospodarki – aktualnie Rozporządzenie Ministra Finansów i Gospodarki z dnia 27 maja 2026 r. w sprawie wykazu uzbrojenia, na obrót którym jest wymagane zezwolenie (Dz. U. poz. 719). Wykaz uzbrojenia jest corocznie aktualizowany, co wymaga regularnego monitorowania zmian właściwego rozporządzenia oraz weryfikacji, czy przyjęta klasyfikacja produktów i technologii pozostaje zgodna z aktualnie obowiązującym wykazem.

Dla produktów podwójnego zastosowania istotne są w szczególności załącznik I do Rozporządzenia 2021/821, dotyczący kontroli wywozu, oraz załącznik IV, obejmujący produkty wymagające zezwolenia również przy transferze wewnątrzunijnym. Sam brak produktu w załączniku I nie wyczerpuje jednak zakresu należytej staranności wymaganej przy przeprowadzeniu analizy – obowiązek uzyskania zezwolenia może bowiem wynikać także z przepisów obejmujących określone zastosowania końcowe produktów niewymienionych w wykazie (tzw. klauzula catch-all). Weryfikacja powinna zatem dotyczyć nie tylko towaru, ale również odbiorcy, użytkownika końcowego i deklarowanego przeznaczenia.

W zależności od towaru i czynności zastosowanie mogą znaleźć zezwolenia indywidualne, globalne lub generalne (krajowe lub unijne). Nie są to instrumenty zamienne – każdy z nich ma własny zakres i warunki korzystania. Zezwolenia indywidualne i globalne wydaje organ kontroli obrotu, którym jest minister właściwy do spraw gospodarki. Z kolei korzystanie z zezwolenia generalnego wymaga sprawdzenia, czy obejmuje ono daną transakcję oraz dochowania właściwych obowiązków informacyjnych. W razie wątpliwości co do konieczności uzyskania zezwolenia przedsiębiorca może wystąpić do organu kontroli obrotu o wiążące wyjaśnienie.

Kontrola obrotu nie ogranicza się do fizycznego przemieszczania towarów. Wywóz może obejmować również przekazywanie kontrolowanej technologii poza obszar celny Unii Europejskiej za pomocą poczty elektronicznej, jej udostępnianie w formie elektronicznej, a także ustne przekazywanie za pośrednictwem środków komunikacji głosowej. Z kolei pomoc techniczna może przybrać formę instruktażu, szkolenia lub konsultacji. Z perspektywy organizacji przedsiębiorstwa oznacza to, że wewnętrzne procedury kontroli obrotu powinny obejmować także działania zespołów badawczo-rozwojowych i technicznych.

Obowiązki ewidencyjne i sprawozdawcze

Do obowiązków bieżących należy prowadzenie ewidencji obrotu towarami o znaczeniu strategicznym oraz przechowywanie gromadzonych w niej zapisów, rejestrów i dokumentów przez pięć lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym dokonano obrotu.

Przedsiębiorca dokonujący obrotu uzbrojeniem ma obowiązek utworzyć i stosować wewnętrzny system kontroli i zarządzania obrotem uzbrojeniem (WSK). System obejmuje w szczególności zadania organów przedsiębiorstwa, podstawowe zadania na stanowiskach pracy w zakresie kontroli i zarządzania obrotem, zasady doboru pracowników, archiwizacji danych, kontroli wewnętrznej, realizacji zamówień oraz szkolenia. WSK podlega certyfikacji przez jedną z upoważnionych jednostek kontrolujących, a certyfikat zgodności jest ważny przez 3 lata.

Korzystanie z krajowych zezwoleń generalnych lub generalnych unijnych zezwoleń na wywóz wiąże się z przekazywaniem organowi kontroli obrotu rocznej informacji o realizacji obrotu albo jego braku do końca pierwszego kwartału następnego roku.

Wnioski dla przedsiębiorców

Skuteczne i zgodne z prawem działanie na rynku defence i dual-use powinno opierać się na wdrożeniu i stosowaniu procedur dostosowanych do zakresu prowadzonej działalności oraz zapewnieniu wykwalifikowanej kadry odpowiedzialnej za ich realizację. Niezbędne są również: bieżące monitorowanie zmian przepisów i zmian zachodzących w przedsiębiorstwie, ocena ich wpływu na obowiązki regulacyjne oraz odpowiednia aktualizacja procedur. Uzupełnieniem tych działań powinny być regularne szkolenia pracowników, dostosowane do ich zadań i odpowiedzialności. Takie podejście pomaga utrzymać zgodność działalności z wymogami prawa i ograniczać ryzyko naruszeń.

Artykuł został opracowany przez Ekspertów kancelarii Domański Zakrzewski Palinka – Tomasza Darowskiego, Partnera, Szefa zespołu obronności i przemysłu kosmicznego, Paulinę Siewielec-Przychodzeń, Associate z zespółu obronności i przemysłu kosmicznego oraz Daniela Chojnackiego, Partnera, Szefa zespołu ochrony środowiska.