Stanowisko Polskiej Izby Przemysłu Chemicznego dotyczące projektu Europejskiego Funduszu Konkurencyjności

Jednym z kluczowych elementów projektowanej perspektywy finansowej UE na lata 2028–2034 jest propozycja utworzenia Europejskiego Funduszu Konkurencyjności. Komisja Europejska, przedstawiając jeszcze w 2025 r. założenia tego instrumentu, zaproponowała stworzenie zintegrowanego funduszu inwestycyjnego, którego celem ma być wzmocnienie zdolności Unii do konkurowania w obszarze kluczowych technologii i sektorów strategicznych. Inicjatywa ta stanowi odpowiedź na wnioski płynące zarówno z raportu Mario Draghiego, jak i z Kompasu Konkurencyjności Komisji Europejskiej, które wskazują na pogłębiającą się lukę produktywności, osłabienie dynamiki innowacji oraz niewystarczający poziom inwestycji w europejski przemysł. Polska Izba Przemysłu Chemicznego razem z Członkami PIPC przygotowała stanowisko dotyczące Funduszu.

Przedstawiony projekt Europejskiego Funduszu Konkurencyjności ma stanowić instrument wspierający odporność gospodarczą Unii Europejskiej, rozwój nowoczesnych technologii oraz transformację przemysłową. Sam kierunek polegający na lepszym powiązaniu polityki przemysłowej, inwestycyjnej i innowacyjnej zasługuje na pozytywną ocenę. Z perspektywy przemysłu chemicznego szczególne znaczenie ma zapowiedź wsparcia dla dekarbonizacji przemysłu, poprawy dostępu do finansowania oraz uporządkowania architektury instrumentów unijnych.

Jednocześnie należy podkreślić, że skuteczność Funduszu będzie zależeć przede wszystkim od zasad kwalifikowalności projektów, mechanizmu dystrybucji środków oraz rzeczywistego zakresu wsparcia dla inwestycji przemysłowych. W obecnym brzmieniu projekt rozporządzenia zawiera rozwiązania, które mogą ograniczyć jego efektywność z punktu widzenia sektorów energochłonnych, w tym przemysłu chemicznego.

W ocenie PIPC treść projektu wymaga istotnych uzupełnień i doprecyzowania, tak aby Fundusz odpowiadał na rzeczywiste potrzeby przemysłu oraz uwzględniał zróżnicowane warunki transformacji w państwach członkowskich. Kluczowe postulaty PIPC przedstawiono poniżej.

Kluczowe postulaty PIPC

• Zapewnienie technologicznie neutralnych, prostych i przejrzystych zasad kwalifikowalności projektów
• Oparcie selekcji projektów na efekcie redukcji emisji, wykonalności technologicznej i efektywności kosztowej, a nie na zamkniętym katalogu preferowanych technologii
• Rzeczywiste ukierunkowanie środków na dekarbonizację przemysłu
• Ukształtowanie mechanizmu dystrybucji środków w sposób uwzględniający wyższe koszty transformacji w państwach członkowskich o bardziej emisyjnej bazie przemysłowej i energetycznej, w tym w Polsce
• Ukierunkowanie Funduszu na ograniczanie ryzyka inwestycyjnego i uruchamianie kapitału prywatnego, zwłaszcza w odniesieniu do projektów demonstracyjnych, wdrożeniowych i infrastrukturalnych
• Zapewnienie dostępu do wsparcia zarówno dla nakładów inwestycyjnych, jak i kosztów operacyjnych, a także dla projektów długoterminowych i kapitałochłonnych
• Zapewnienie spójnej ścieżki wsparcia od badań do wdrożenia, w tym wdrożenia przemysłowego, oraz możliwie prostego dostępu do instrumentów finansowania
• Uwzględnienie roli infrastruktury niezbędnej dla dekarbonizacji przemysłu, w tym infrastruktury wodoru, CO2 i energii elektrycznej
• Umożliwienie przemysłowi szerszego korzystania z instrumentów powiązanych z odpornością i bezpieczeństwem gospodarczym, w tym w obszarze surowców
• Umożliwienie łączenia wsparcia z Funduszu z komplementarnymi instrumentami krajowymi oraz wspieranie mechanizmów pobudzających popyt na niskoemisyjne produkty przemysłowe
• Zagwarantowanie rzeczywistego udziału przemysłu w przygotowaniu programów prac, warunków wsparcia i kryteriów oceny projektów.

W dalszej części stanowiska przedstawiono rozwinięcie kluczowych kwestii, które w ocenie PIPC wymagają uwzględnienia w toku dalszych prac legislacyjnych nad projektem.

Neutralność technologiczna i zasady kwalifikowalności projektów

Na obecnym etapie prac nad projektem Europejskiego Funduszu Konkurencyjności szczególne znaczenie mają zasady dostępu do wsparcia oraz kryteria selekcji projektów. Zgodnie z wielokrotnie podnoszonym przez PIPC oraz przez stronę rządową postulatem, nowe instrumenty wspierające dekarbonizację przemysłu powinny mieć charakter neutralny technologicznie, a zasady kwalifikowalności powinny być możliwie jasne, stabilne i przewidywalne.

Podstawowym kryterium decydującym o przyznaniu wsparcia powinien być rzeczywisty efekt środowiskowy i przemysłowy projektu, w szczególności skala redukcji emisji CO₂ osiąganej w sposób wykonalny technologicznie i racjonalny ekonomicznie, a nie to, czy dana inwestycja wpisuje się w z góry określony katalog technologii preferowanych na poziomie unijnym. Projekt wymaga zatem doprecyzowania, aby wsparcie nie było ograniczone do wąsko zdefiniowanego katalogu działań, lecz obejmowało wszystkie rozwiązania zapewniające istotną redukcję emisji w przemyśle. Samo użycie sformułowań sugerujących przykładowy charakter wyliczenia nie daje wystarczającej gwarancji, że katalog działań objętych wsparciem nie będzie w praktyce interpretowany jako zamknięty.

Ma to szczególne znaczenie dla przemysłu chemicznego i innych sektorów energochłonnych, w których transformacja nie zawsze może opierać się wyłącznie na bezpośredniej elektryfikacji lub technologiach CCS/CCU. Uproszczenie architektury Funduszu nie powinno mieć przy tym wyłącznie charakteru instytucjonalnego, lecz musi przekładać się na rzeczywiście prostszy i bardziej przewidywalny dostęp do finansowania dla przedsiębiorstw.

Rzeczywiste ukierunkowanie środków na dekarbonizację przemysłu

Z perspektywy przemysłu chemicznego kluczowe znaczenie ma to, aby środki przewidziane na dekarbonizację przemysłu były rzeczywiście kierowane na inwestycje przemysłowe. Obecna konstrukcja projektu rodzi obawę, że mimo deklarowanej funkcji wspierania transformacji przemysłu, znaczna część środków może w praktyce zostać skierowana do innych sektorów, w szczególności elektroenergetyki, transportu lub inwestycji miejskich. Na obecnym etapie projekt nie daje wystarczającej gwarancji, że środki przeznaczone na dekarbonizację przemysłu będą w przeważającej mierze trafiały do inwestycji bezpośrednio związanych z procesami przemysłowymi.

Takie podejście byłoby niekorzystne z punktu widzenia przemysłu chemicznego, który stoi obecnie przed koniecznością finansowania kosztownych projektów modernizacyjnych, dekarbonizacyjnych i infrastrukturalnych. Szczególne znaczenie ma tu zapewnienie, aby środki nie były w praktyce konsumowane głównie przez sektory już korzystające z licznych instrumentów wsparcia. Zawężenie zakresu wsparcia do technologii już obecnych w innych instrumentach unijnych może prowadzić do sytuacji, w której Fundusz nie stworzy realnie nowych możliwości finansowania dla tych sektorów przemysłu, które ze względów technologicznych i ekonomicznych wymagają innych ścieżek redukcji emisji.

Dystrybucja środków i równowaga geograficzna

PIPC zwraca uwagę na projektowany model dystrybucji środków, który w znacznym stopniu opiera się na mechanizmach konkurencyjnych. Samo stosowanie instrumentów aukcyjnych, kontraktów różnicowych czy wsparcia dla nakładów inwestycyjnych i kosztów operacyjnych może być zasadne, jednak w praktyce nadmierne oparcie alokacji środków na procedurach konkurencyjnych może premiować projekty pochodzące z bardziej rozwiniętych i lepiej przygotowanych ekosystemów inwestycyjnych.

Dla Polski i innych państw Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie koszty redukcji emisji są często wyższe, a proces transformacji rozpoczął się później, szczególne znaczenie ma uwzględnienie zróżnicowanych punktów startowych oraz kosztów transformacji. Bez odpowiednich mechanizmów równoważących wsparcie może koncentrować się w regionach o niższych kosztach transformacji, co osłabiałoby spójność i zwiększało ryzyko deindustrializacji w państwach najbardziej narażonych na skutki transformacji.

Skala potrzeb inwestycyjnych, ograniczanie ryzyka inwestycyjnego i adekwatność instrumentów wsparcia

Projekt Europejskiego Funduszu Konkurencyjności należy ocenić także przez pryzmat skali rzeczywistych potrzeb inwestycyjnych przemysłu energochłonnego. Dekarbonizacja przemysłu chemicznego wymaga projektów długoterminowych, kapitałochłonnych i często uzależnionych od równoległych inwestycji infrastrukturalnych w obszarach energii, gazu, CO2, logistyki i surowców. Tego rodzaju przedsięwzięcia nie zawsze są kompatybilne z krótkoterminowymi i silnie konkurencyjnymi mechanizmami wsparcia.

Z perspektywy przemysłu chemicznego istotne jest zapewnienie wsparcia zarówno dla nakładów inwestycyjnych, jak i dla kosztów operacyjnych związanych z wdrażaniem nowych technologii. Fundusz powinien być projektowany w taki sposób, aby ograniczać ryzyko inwestycyjne projektów przemysłowych i sprzyjać uruchamianiu kapitału prywatnego. Publiczne finansowanie nie będzie w stanie samodzielnie pokryć pełnej skali potrzeb inwestycyjnych przemysłu, może jednak odegrać istotną rolę w zmniejszaniu ryzyka przedsięwzięć demonstracyjnych, wdrożeniowych
i infrastrukturalnych.

Skala wyzwań transformacyjnych uzasadnia również możliwość komplementarnego wykorzystywania środków unijnych i krajowych. Równocześnie niezbędne jest wyraźne uwzględnienie infrastruktury towarzyszącej, bez której wdrażanie technologii nisko- i zeroemisyjnych w przemyśle nie będzie możliwe. Dotyczy to w szczególności infrastruktury energii elektrycznej, wodoru i CO2.

Spójna ścieżka wsparcia od badań do wdrożenia

Z punktu widzenia przedsiębiorstw istotne znaczenie ma nie tylko zakres dostępnego wsparcia, lecz również sposób poruszania się po systemie finansowania. Fundusz powinien zapewniać spójną ścieżkę wsparcia od badań i rozwoju, przez demonstrację i skalowanie, aż po wdrożenie przemysłowe. Rozproszenie punktów kontaktu, instrumentów i procedur ogranicza zdolność przedsiębiorstw do skutecznego planowania inwestycji i korzystania z dostępnych narzędzi.

W ocenie PIPC uproszczenie architektury Funduszu powinno prowadzić do powstania bardziej przyjaznego dla przedsiębiorstw modelu dostępu do finansowania, w tym do możliwie jednolitego punktu wejścia do systemu, przejrzystych zasad naboru i prostszych procedur aplikacyjnych. Taka ścieżka wsparcia powinna sprzyjać nie tylko finansowaniu inwestycji, lecz także rynkowemu wdrażaniu niskoemisyjnych produktów przemysłowych.

Rzeczywisty udział przemysłu w przygotowaniu programów prac

PIPC pozytywnie odnotowuje, że projekt rozporządzenia przewiduje konsultowanie zainteresowanych stron przy opracowywaniu programów prac. Jednocześnie konieczne jest doprecyzowanie tych mechanizmów w taki sposób, aby konsultacje miały charakter rzeczywisty, ukierunkowany i adekwatny do specyfiki poszczególnych sektorów przemysłowych.

Szczególne znaczenie ma to w odniesieniu do segmentu odporności oraz projektów obejmujących łańcuch wartości surowców. Projekty te są z natury długoterminowe, kapitałochłonne i obciążone szczególnym profilem ryzyka, dlatego wymagają odpowiedniego dostosowania kosztów kwalifikowalnych, warunków wsparcia, doboru instrumentów finansowania oraz kryteriów kwalifikowalności i oceny. W ocenie PIPC wyniki konsultacji z przedstawicielami przemysłu powinny być realnie uwzględniane przy projektowaniu programów prac.

Projekt Europejskiego Funduszu Konkurencyjności stanowi istotny krok w kierunku budowy silniejszej polityki przemysłowej i inwestycyjnej Unii Europejskiej. Jego obecny kształt wymaga jednak istotnych korekt, aby Fundusz mógł rzeczywiście wspierać dekarbonizację europejskiego przemysłu oraz utrzymanie jego konkurencyjności.

Polska Izba Przemysłu Chemicznego podkreśla, że tylko instrument oparty na zasadach neutralności technologicznej, przewidywalności regulacyjnej, równowagi geograficznej, ograniczania ryzyka inwestycyjnego oraz rzeczywistego dialogu z przemysłem będzie w stanie skutecznie wspierać inwestycje przemysłowe i utrzymanie bazy produkcyjnej w Unii Europejskiej. W szczególności Fundusz powinien tworzyć realnie nowe możliwości finansowania dla procesów i instalacji przemysłowych, których dekarbonizacja wymaga bardziej zróżnicowanych ścieżek technologicznych niż wyłącznie bezpośrednia elektryfikacja.