Akademia Regulacji: EUDR – nowe regulacje dotyczące przeciwdziałania wylesianiu

20 maja 2026 r. odbyło się kolejne spotkanie z cyklu Akademii Regulacji. Webinar pt. “EUDR w przemyśle chemicznym: jak przygotować firmę do nowych przepisów?” poprowadzili eksperci z kancelarii DZP: Daniel Chojnacki, Partner, Szef zespołu ochrony środowiska oraz Maria Szczurek, Associate w zespole ochrony środowiska. Moderatorką spotkania była Klaudia Kleps, Dyrektor Pionu Rzecznictwa i Legislacji w PIPC.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1115 z dnia 31 maja 2023 r. w sprawie udostępniania na rynku unijnym i wywozu z Unii niektórych towarów i produktów związanych z wylesianiem i degradacją lasów (dalej: „EUDR”) ma na celu wyeliminowanie z rynku unijnego produktów, których konsumpcja w nadmiernym stopniu przyczynia się do wylesiania na świecie. Od końca 2026 r. kawa, kakao, bydło, soja, kauczuk, palma olejowa, drewno i ich produkty pochodne nie będą mogły być wprowadzone do obrotu lub udostępnione na rynku bez zweryfikowania, czy ich produkcja nie spowodowała wylesiania lub naruszenia przepisów kraju pochodzenia.

Harmonogram wdrażania

EUDR weszło w życie w dniu 29 czerwca 2023 r. Pierwotnie kluczowe obowiązki miały zacząć obowiązywać od 30 grudnia 2024 r. (a w przypadku mikro i małych przedsiębiorstw od 30 czerwca 2025 r.). Termin ten był jednak dwukrotnie odraczany. Powodem pierwszego odroczenia, potwierdzonego pod koniec 2024 r. (a więc chwilę przed wejściem w życie przepisów), był zbyt krótki czas na dostosowanie się do nowych obowiązków sygnalizowany przez przedsiębiorców.

Kolejne odroczenie miało miejsce pod koniec 2025 r. i wiązało się przede wszystkim z niedostosowaniem systemu informatycznego. W rezultacie kluczowe przepisy EUDR zaczną obowiązywać od dnia 30 grudnia 2026 r., a w przypadku mikro i małych przedsiębiorstw w połowie 2027 r. Przy okazji drugiego odroczenia wprowadzono nowe kategorie podmiotowe, ale również szereg uproszczeń, w tym uproszczoną deklarację dla małych i mikroprzedsiębiorców, ograniczenie obowiązku składania deklaracji przez podmioty na dalszym etapie łańcucha dostaw (downstream), a także uproszczenie wskazywania geolokalizacji dla małych i mikroprzedsiębiorców – będą mogli oni wskazywać kod pocztowy działek produkcji.

Kategorie podmiotów objętych EUDR

EUDR wyróżnia kilka kategorii podmiotów, na które nakłada zróżnicowane obowiązki. Podmiot to każda osoba fizyczna lub prawna, która w ramach działalności handlowej wprowadza odnośne produkty do obrotu lub je wywozi. To na nim spoczywa główny ciężar obowiązków, w tym obowiązek sporządzenia oświadczenia o należytej staranności (DDS).

Podmiot handlowy (trader) to każda osoba w łańcuchu dostaw inna niż podmiot, która w ramach działalności handlowej udostępnia odnośne produkty na rynku – po reformie z 2025 r. podmioty handlowe nie mają obowiązku składania własnych DDS, lecz muszą przechowywać informacje i zarejestrować się w systemie (w przypadku podmiotów niebędących MŚP).

Podmiot na dalszym etapie łańcucha dostaw (downstream operator) to kategoria wprowadzona w 2025 r. i obejmuje przedsiębiorców, którzy w ramach działalności handlowej wprowadzają do obrotu lub wywożą odnośne produkty wytworzone przy użyciu odnośnych produktów objętych już oświadczeniem o należytej staranności lub uproszczoną deklaracją. Mikro i mały podmiot pierwotny to również nowa kategoria obejmująca osoby fizyczne i mikroprzedsiębiorstwa produkujące odnośne produkty i towary samodzielnie, z siedzibą w kraju niskiego ryzyka. Podmioty te składają jednorazową uproszczoną deklarację zamiast DDS i mogą zastąpić geolokalizację działek kodami pocztowymi.

Odnośne towary i produkty

EUDR obejmuje siedem grup towarów, których konsumpcja w UE w największym stopniu przyczynia się do globalnego wylesiania: bydło, palmę olejową, kakao, kauczuk, kawę, drewno i soję. Odnośnymi produktami są produkty, które zawierają odnośne towary, były nimi karmione lub zostały wytworzone przy ich użyciu i wymienione w Załączniku I do EUDR, sklasyfikowane według kodów Nomenklatury Scalonej (CN), o ile nie są objęte wyłączeniem przewidzianym w przepisach EUDR lub Nomenklaturze Scalonej. Istotne jest, że produkty niewymienione w Załączniku I nie podlegają wymogom EUDR, nawet jeśli ich części lub elementy zaliczają się do odnośnych produktów.

Odmienne zasady dotyczą opakowań: jeżeli opakowanie jest wymienione w Załączniku I i jest sprzedawane jako samodzielny produkt, podlega EUDR. Z kolei, jeśli wykorzystywane jest już jako opakowanie i służy do transportu innych produktów, jest wyłączone z zakresu EUDR. Opakowania wielokrotnego użytku od momentu pierwszego użycia nie wymagają ponownej weryfikacji pochodzenia.

Zakaz wprowadzania do obrotu i wymóg legalności

EUDR zakazuje wprowadzania do obrotu i udostępniania na rynku unijnym odnośnych produktów, które: (i) powodują wylesianie, (ii) zostały wyprodukowane z naruszeniem właściwych przepisów kraju produkcji, lub (iii) w odniesieniu do których nie zostało przedłożone oświadczenie o należytej staranności (DDS) lub uproszczona deklaracja. Pojęcie „właściwych przepisów kraju produkcji” obejmuje szeroki, otwarty katalog regulacji, w tym przepisy dotyczące prawa do użytkowania gruntów, ochrony środowiska, leśnictwa i ochrony bioróżnorodności, praw osób trzecich, praw pracowniczych, praw człowieka chronionych prawem międzynarodowym, zasad dobrowolnej, uprzedniej i świadomej zgody (w tym określonej w Deklaracji ONZ o prawach ludności rdzennej), a także regulacje podatkowe, antykorupcyjne, handlowe i celne.

Dodatkowe metody potwierdzania legalności mogą obejmować korzystanie z usług podmiotów certyfikujących (przy czym uzyskanie certyfikatu nie zwalnia z odpowiedzialności za zgodność z EUDR). Jednocześnie Komisja Europejska przygotowuje repozytorium praktyk, które będzie mogło stanowić punkt odniesienia przy procedurze należytej staranności.

System i procedura należytej staranności

Podmioty (operatorzy) są zobowiązane do ustanowienia systemu należytej staranności, który stanowi podstawę przeprowadzenia procedury należytej staranności i sporządzenia DDS. System ten opiera się na trzech filarach.

Pierwszy filar, gromadzenie informacji, polega na pozyskiwaniu i gromadzeniu danych dotyczących odnośnych towarów i produktów, w tym danych geolokalizacyjnych, dat produkcji, dokumentów potwierdzających legalność oraz danych dostawców i odbiorców. Zakres wymaganych informacji różni się w zależności od statusu podmiotu: operatorzy realizują pełny katalog danych przewidziany w art. 9 EUDR, natomiast podmioty na dalszym etapie łańcucha dostaw i podmioty handlowe niebędące MŚP gromadzą dane identyfikacyjne bezpośrednich partnerów handlowych oraz numery referencyjne DDS lub uproszczonych deklaracji (art. 5 EUDR).

Drugi filar, ocena ryzyka, polega na dokonaniu oceny, czy istnieje ryzyko niezgodności odnośnych towarów i produktów z wymogami EUDR. W ocenie uwzględnia się m.in. obecność lasów w kraju produkcji, obecność ludności rdzennej, powszechność wylesiania lub degradacji lasów, a także zastrzeżenia dotyczące kraju produkcji (np. poziom korupcji, powszechność fałszowania dokumentów). Oceny ryzyka podlegają obowiązkowi dokumentacji i przeglądu co najmniej raz w roku.

Trzeci filar, ograniczenie ryzyka, ma zastosowanie wówczas, gdy ocena ryzyka wykaże ryzyko niezgodności. W takim przypadku podmiot jest zobowiązany do przyjęcia procedur i środków zmniejszania ryzyka odpowiednich do osiągnięcia poziomu zerowego lub znikomego ryzyka, które mogą obejmować żądanie dodatkowych informacji, danych lub dokumentów, a także prowadzenie niezależnych badań lub audytów.

System informacyjny i obieg DDS

Komisja Europejska ustanowiła i zarządza specjalnym systemem informacyjnym, rejestrem DDS, który usprawnia tworzenie oświadczeń o należytej staranności w ramach łańcuchów dostaw. System umożliwia podmiotom oraz upoważnionym przedstawicielom składanie DDS w celu udowodnienia, że ich odnośne towary i produkty nie spowodowały wylesiania i degradacji lasów.

Obieg DDS w systemie przedstawia się następująco:

• podmiot (operator) gromadzi dane (w tym geolokalizację) i tworzy pierwszy DDS, którego numer udostępnia na deklaracji celnej;
• podmiot handlowy niebędący MŚP nie składa własnego DDS, lecz gromadzi i przechowuje dane (numery DDS, dane o dostawcach i odbiorcach) przez okres 5 lat i udostępnia informacje właściwym organom, ułatwiając „prześledzenie” łańcucha dostaw;
• mikro i małe podmioty pierwotne składają jednorazową uproszczoną deklarację;
• podmiot handlowy będący MŚP nie składa własnego DDS i nie ma obowiązku rejestracji w systemie, lecz posiada numery DDS poza systemem.

Organy celne (w Polsce – Krajowa Administracja Skarbowa) weryfikują obecność numeru DDS lub identyfikatora uproszczonej deklaracji w zgłoszeniu celnym.

System klasyfikacji krajów

EUDR wprowadza system klasyfikacji krajów według poziomu ryzyka wylesiania (benchmarking system), który ma bezpośredni wpływ na zakres obowiązków podmiotów oraz częstotliwość przeprowadzonych kontroli. Kraje niskiego ryzyka (wśród których znajduje się m.in. Polska i pozostałe państwa członkowskie UE) umożliwiają stosowanie uproszczonej należytej staranności – podmioty nie muszą realizować obowiązków wynikających z art. 10 i 11 EUDR (ocena ryzyka i zmniejszanie ryzyka), chyba że badanie informacji wykaże ryzyko niezgodności lub obchodzenia przepisów. Nawet w przypadku krajów niskiego ryzyka wymagane jest jednak podanie geolokalizacji (współrzędnych lub kodu pocztowego) działek produkcji. Kontrole obejmują 1% podmiotów rocznie. W przypadku krajów standardowego ryzyka obowiązują pełne wymogi należytej staranności (art. 9, 10 i 11 EUDR), a kontrole obejmują 3% podmiotów rocznie.

Kraje wysokiego ryzyka (Białoruś, KRLD, Myanmar, Federacja Rosyjska) wiążą się z pełną należytą starannością, najwyższą intensywnością kontroli (9% podmiotów rocznie) oraz dodatkową weryfikacją w postaci audytów przeprowadzonych przez strony trzecie lub samodzielnie.

Polska ustawa wdrażająca EUDR

EUDR jako rozporządzenie nie wymaga implementacji, jednak kilka kwestii zostało pozostawionych do uregulowania państwom członkowskim UE. Projekt ustawy o ochronie rynku i konkurencyjnej gospodarki przed produktami i towarami powodującymi wylesianie oraz degradację lasów (UC101) przewiduje kompleksowe ramy instytucjonalne wdrożenia EUDR w Polsce.

Projekt wyznacza cztery organy właściwe według właściwości rzeczowej: powiatowego lekarza weterynarii (głównego lekarza weterynarii) w zakresie bydła i odnośnych produktów; WIJHARS (GIJHARS) w zakresie kakao, kawy, palmy olejowej i odnośnych produktów; WIOŚ (GIOŚ) w zakresie drewna, kauczuku i odnośnych produktów.

Funkcję koordynatora krajowego pełni minister właściwy do spraw środowiska, do którego zadań należy m.in. zgłaszanie Komisji Europejskiej informacji dotyczących właściwych organów, prowadzenie listy podmiotów objętych zakazami oraz sporządzanie rocznego sprawozdania ze stosowania EUDR. Krajowa Administracja Skarbowa odmawia przyjęcia zgłoszenia celnego w przypadku braku numeru DDS lub identyfikatora uproszczonej deklaracji, a Szef KAS sporządza kwartalne zestawienia podmiotów zawierające ich dane identyfikacyjne, rodzaj i kod CN odnośnych produktów oraz kraj pochodzenia.

Sankcje

EUDR nakłada na państwa członkowskie obowiązek określenia skutecznych i odstraszających kar za naruszenie obowiązków wynikających z rozporządzenia. Minimalny katalog kar obejmuje: grzywnę wynoszącą co najmniej 4% łącznego obrotu osiągniętego w całej UE w roku finansowym poprzedzającym decyzję o nałożeniu grzywny; konfiskatę odnośnych produktów; konfiskatę dochodów uzyskanych z transakcji obejmujących odnośne produkty; czasowe wykluczenie (na okres maksymalnie 12 miesięcy) z procedur udzielania zamówień publicznych oraz z dostępu do finansowania publicznego; a także czasowy zakaz wprowadzania do obrotu lub udostępniania odnośnych towarów i produktów na rynku lub ich wywozu.

Projekt polskiej ustawy wdrażającej przewiduje surowsze progi sankcji: administracyjna kara pieniężna wynosi od 500 zł do 5% rocznego obrotu za naruszenia o mniejszej wadze (np. odmowa dostępu do kontroli, nieudostępnienie dokumentacji) oraz od 500 zł do 6% rocznego obrotu za poważniejsze naruszenia (np. brak oceny ryzyka, brak polityk i procedur). W przypadku recydywy kary wzrastają odpowiednio do 8% obrotu (pierwsza recydywa) i 10% obrotu (kolejne recydywy). Projekt przewiduje również natychmiastowe środki w postaci zajęcia odnośnych towarów lub produktów oraz zawieszenia ich wprowadzania do obrotu, udostępniania na rynku lub wywozu.

Aspekty praktyczne – jak przygotować się do EUDR?

Wdrożenie EUDR w przedsiębiorstwie wymaga podjęcia szeregu działań przygotowawczych. Pierwszym krokiem powinien być audyt portfolio produktowego, tj. weryfikacja, czy produkty oferowane przez przedsiębiorstwo lub wykorzystywane w procesie produkcji są wymienione w Załączniku I do EUDR. Kluczowe znaczenie ma prawidłowa klasyfikacja produktów według kodów Nomenklatury Scalonej (CN), przy czym pomocne mogą okazać się takie narzędzia jak Wiążąca Informacja Taryfowa (WIT), Wiążąca Informacja Stawkowa (WIS) czy opinia klasyfikacyjna GUS. Należy przy tym uwzględnić uwagi i noty wyjaśniające do Nomenklatury Scalonej – przykładowo dział 18 (kakao i przetwory z kakao) nie obejmuje przetworów spożywczych zawierających więcej niż 20% masy kiełbasy, mięsa lub podrobów (dział 16), ani przetworów objętych m.in. pozycją 1905 (chleb, pieczywo cukiernicze, herbatniki, nawet zawierające kakao).

Kolejnym krokiem jest przeprowadzenie oceny ryzyka geograficznego i produktowego z uwzględnieniem systemu benchmarkingu krajów oraz ustalenie, jakie obowiązki ciążą na przedsiębiorstwie w zależności od jego statusu (podmiot, podmiot handlowy, podmiot na dalszym etapie łańcucha dostaw). Przedsiębiorcy powinni również rozważyć kwestie okresów przejściowych, w szczególności od kiedy faktycznie należy przedkładać DDS oraz jakie konsekwencje wiążą się z wprowadzeniem produktów do obrotu przed datą rozpoczęcia obowiązywania przepisów.

Podsumowanie

Maj 2026 r. przyniósł intensywne zmiany w otoczeniu regulacyjnym EUDR: opublikowano Rozporządzenie 2025/2650 zmieniające obowiązki podmiotów i podmiotów handlowych, uzupełnione (niewiążące) wytyczne Komisji Europejskiej, piątą wersję FAQ oraz projekt aktu delegowanego zmieniającego Załącznik I. W czerwcu 2026 r. planowane jest ponowne uruchomienie systemu informacyjnego.

Jednocześnie trwają prace nad repozytoriami prawa i certyfikacji, które mają zostać udostępnione przed dniem 30 grudnia 2026 r. Wytyczne z maja 2026 r., choć niewiążące, mają na celu uspójnienie rozumienia i stosowania przepisów, w tym doprecyzowanie zagadnień związanych z systemem należytej staranności, proporcjonalnym podejściem do zbierania dowodów oraz zakresem produktowym (w szczególności w odniesieniu do opakowań). Przedsiębiorcy winni na bieżąco monitorować rozwój regulacji i niezwłocznie podjąć działania przygotowawcze, aby zapewnić pełną zgodność z EUDR przed dniem 30 grudnia 2026 r.

Artykuł został przygotowany przez ekspertów z kancelarii DZP – Daniela Chojnackiego, Partnera, Szefa zespołu ochrony środowiska oraz Marię Szczurek, Associate w zespole ochrony środowiska.