KIS 2.0 – przemysł chemiczny w nowej architekturze inteligentnych specjalizacji

Trwają prace nad nową Strategią Krajowej Inteligentnej Specjalizacji – KIS 2.0. Dokument ma uporządkować priorytetowe obszary technologiczne i innowacyjne, wokół których w kolejnych latach koncentrowane będą działania państwa wspierające badania, rozwój nowych technologii i ich wdrażanie w gospodarce.

Z perspektywy przemysłu chemicznego jest to proces szczególnie istotny. Kształt Krajowych Inteligentnych Specjalizacji nie przesądza bowiem wyłącznie o tym, jak zostaną nazwane poszczególne obszary technologiczne. W praktyce wpływa również na to, jakie kierunki rozwoju będą traktowane jako priorytetowe, jak będą projektowane instrumenty wsparcia oraz w jakich obszarach przedsiębiorstwa i jednostki badawcze będą mogły rozwijać i skalować nowe rozwiązania.

Polska Izba Przemysłu Chemicznego przekazała swoje stanowisko do projektu Strategii KIS 2.0, zwracając uwagę przede wszystkim na potrzebę lepszego odzwierciedlenia przekrojowej roli technologii chemicznych w polskiej gospodarce.

Chemia nie mieści się w jednej specjalizacji

Jedną z najważniejszych cech przemysłu chemicznego jest jego silne powiązanie z innymi sektorami gospodarki. Chemia nie funkcjonuje wyłącznie jako odrębna gałąź przemysłu – dostarcza materiały, surowce, półprodukty i technologie niezbędne dla energetyki, farmacji, budownictwa, motoryzacji, elektroniki, rolnictwa, przemysłu obronnego czy gospodarki o obiegu zamkniętym.

Ta przekrojowość nie jest jednak łatwa do odzwierciedlenia w systemie opartym na kilku odrębnych specjalizacjach. W projekcie KIS 2.0 zagadnienia związane z chemią zostały rozproszone przede wszystkim pomiędzy obszary dotyczące farmacji i biotechnologii, transformacji energetycznej oraz zaawansowanych materiałów i surowców.

Z punktu widzenia PIPC kluczowe jest więc takie zaprojektowanie systemu, aby technologie chemiczne mogły być rozwijane i wspierane również wtedy, gdy służą kilku sektorom jednocześnie. Dotyczy to chociażby katalizy, technologii procesowych, nowych materiałów, rozwiązań dla wodoru, wychwytywania i wykorzystania CO₂ czy biotechnologii przemysłowej.

Dlatego Izba wskazuje na potrzebę traktowania technologii chemicznych jako technologii wspomagających rozwój wielu KIS, a nie wyłącznie jako elementu jednej wybranej specjalizacji. W stanowisku zaproponowano również stworzenie międzysektorowej mapy drogowej dla technologii chemicznych i przemysłu chemicznego, która mogłaby uzupełniać mapy technologiczne przygotowywane dla poszczególnych KIS.

Od surowca do produktu – potrzebne jest spojrzenie na cały łańcuch wartości

W projekcie KIS 2.0 dużo miejsca poświęcono surowcom, zaawansowanym materiałom oraz bezpieczeństwu dostaw. Z perspektywy przemysłu chemicznego równie ważne jest jednak to, co dzieje się pomiędzy pozyskaniem surowca a powstaniem gotowego materiału czy produktu.

Sama dostępność surowców nie buduje jeszcze odporności gospodarczej. Potrzebne są również technologie ich przetwarzania, krajowe zdolności produkcyjne, kompetencje procesowe oraz infrastruktura umożliwiająca przechodzenie od skali laboratoryjnej do przemysłowej.

To szczególnie istotne w przypadku zaawansowanych materiałów. Ich rozwój nie kończy się na opracowaniu nowej struktury chemicznej czy właściwości materiału. Równie ważne są możliwości jego produkcji, skalowania, modyfikacji i zastosowania w warunkach przemysłowych.

Dlatego w ocenie PIPC przyszły system KIS powinien w większym stopniu uwzględniać technologie chemiczne, inżynierię procesową i przetwórstwo przemysłowe jako element budowania wartości dodanej w Polsce. Ma to znaczenie nie tylko dla innowacyjności, ale również dla odporności łańcuchów dostaw i zdolności europejskiego przemysłu do ograniczania zależności od zewnętrznych dostawców.

Gospodarka o obiegu zamkniętym to więcej niż odzysk surowców

Jednym z ważniejszych zagadnień podniesionych przez PIPC jest także miejsce gospodarki o obiegu zamkniętym w nowej architekturze KIS.

W projekcie KIS 2.0 zagadnienia cyrkularne zostały w dużej mierze połączone z obszarem zaawansowanych materiałów, surowców i recyklingu. Takie podejście dobrze pokazuje znaczenie odzysku surowców, Urban Mining czy bezpieczeństwa surowcowego, ale może jednocześnie prowadzić do zbyt wąskiego spojrzenia na samą gospodarkę cyrkularną.

Gospodarka Obiegu Zamkniętego obejmuje bowiem cały cykl życia produktu – od sposobu jego zaprojektowania, przez efektywne wykorzystanie materiałów, wydłużanie okresu użytkowania, ponowne użycie i naprawę, aż po recykling i ponowne wykorzystanie odzyskanych surowców.

W przypadku przemysłu chemicznego szczególne znaczenie mają również takie obszary jak recykling chemiczny, odzysk surowców molekularnych, waloryzacja produktów ubocznych i strumieni odpadowych, wykorzystanie surowców alternatywnych czy projektowanie materiałów w sposób ułatwiający ich późniejsze zagospodarowanie.

Dlatego PIPC opowiada się za zachowaniem odrębnego, horyzontalnego miejsca dla gospodarki o obiegu zamkniętym w systemie KIS. Chodzi przede wszystkim o to, aby GOZ nie została sprowadzona wyłącznie do odzysku metali krytycznych czy wybranych technologii recyklingu, ale nadal obejmowała pełny ekosystem rozwiązań cyrkularnych.

Transformacja energetyczna potrzebuje technologii chemicznych

Istotną częścią stanowiska Izby są również technologie związane z transformacją energetyczną i dekarbonizacją przemysłu. W przypadku wielu procesów przemysłowych redukcja emisji nie będzie możliwa wyłącznie poprzez elektryfikację czy zmianę źródła energii. Dotyczy to szczególnie sektorów, w których część emisji ma charakter procesowy.

Dlatego PIPC zwraca uwagę na potrzebę pełniejszego uwzględnienia takich rozwiązań jak CCS i CCUS, Power-to-X, paliwa syntetyczne, chemiczne magazynowanie

Szczególne znaczenie ma tutaj cały łańcuch CCS/CCUS. Nie chodzi jedynie o wychwycenie dwutlenku węgla w instalacji przemysłowej, ale również o jego transport, wykorzystanie lub bezpieczne składowanie geologiczne. Bez rozwoju wszystkich tych elementów technologia nie będzie mogła zostać zastosowana na odpowiednią skalę w sektorach trudnych do dekarbonizacji.

Podobnie w przypadku wodoru i paliw syntetycznych – ich rozwój jest silnie związany z kompetencjami przemysłu chemicznego w zakresie katalizy, syntezy chemicznej i prowadzenia złożonych procesów przemysłowych.

Innowacje to także możliwość skalowania technologii

PIPC zwraca również uwagę, że przy ocenie potencjału poszczególnych KIS nie powinno się ograniczać analizy wyłącznie do nowych koncepcji technologicznych czy działalności badawczej.

Dla przemysłu kluczowym momentem jest przejście od badań i prototypu do demonstracji, instalacji pilotażowej, a następnie pełnej skali przemysłowej. To właśnie na tym etapie znaczenie mają kompetencje technologiczne przedsiębiorstw, dostęp do infrastruktury, możliwości przetwarzania surowców, bezpieczeństwo procesowe oraz ekonomiczna wykonalność nowych rozwiązań.

Z tego względu Izba wskazuje na potrzebę mocniejszego uwzględnienia w Strategii krajowego potencjału przemysłowego i badawczo-rozwojowego – zarówno przedsiębiorstw, jak i uczelni oraz instytutów posiadających kompetencje w obszarach chemii, materiałów, katalizy, technologii procesowych, surowców czy recyklingu.

System KIS powinien nie tylko identyfikować technologie przyszłości, ale również tworzyć warunki do tego, aby mogły być one rozwijane i wdrażane w Polsce.

Kompetencje już istnieją – trzeba je wykorzystać

Nowa architektura KIS powinna również możliwie dobrze odzwierciedlać kompetencje, którymi polska gospodarka już dysponuje. Polska posiada rozwinięte zaplecze przemysłowe, uczelnie techniczne i jednostki badawcze prowadzące prace w zakresie technologii chemicznych, materiałowych i procesowych. W stanowisku PIPC zwrócono uwagę, że rozwój nowych specjalizacji nie musi oznaczać tworzenia od podstaw zupełnie nowych profili kompetencyjnych.

W wielu przypadkach większą wartość może przynieść łączenie specjalistów reprezentujących różne dziedziny w interdyscyplinarne zespoły, przy zachowaniu silnych kompetencji kierunkowych – m.in. w inżynierii chemicznej i procesowej, technologii chemicznej, inżynierii materiałowej, nanotechnologii, geoinżynierii czy automatyce.

Równie istotne jest utrzymanie wysoko wykwalifikowanych kadr w kraju oraz dalsze rozwijanie współpracy nauki z przemysłem, m.in. poprzez projekty wdrożeniowe i badania odpowiadające na rzeczywiste potrzeby przedsiębiorstw.

KIS 2.0 jako narzędzie polityki przemysłowej

Z perspektywy przemysłu chemicznego aktualizacja KIS powinna być traktowana nie tylko jako uporządkowanie obszarów badawczych, lecz również jako element szerszej polityki przemysłowej i technologicznej państwa.

Nowe Krajowe Inteligentne Specjalizacje powinny wspierać technologie, które mogą zwiększać konkurencyjność polskiej gospodarki, wzmacniać bezpieczeństwo surowcowe i odporność łańcuchów dostaw, umożliwiać dekarbonizację przemysłu oraz zwiększać zdolność do wytwarzania w Polsce produktów o wysokiej wartości dodanej.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera właściwe rozpoznanie roli przemysłu chemicznego. Chemia jest obecna praktycznie w każdym z kluczowych procesów transformacyjnych – od energetyki i nowych materiałów, przez biotechnologię i gospodarkę cyrkularną, po bezpieczeństwo i technologie obronne.

Dlatego nowa architektura KIS powinna nie tylko znaleźć miejsce dla poszczególnych technologii chemicznych, ale przede wszystkim stworzyć mechanizmy pozwalające rozwijać je w sposób przekrojowy i międzysektorowy.

Ze szczegółowymi uwagami i postulatami PIPC do projektu Strategii KIS 2.0 można zapoznać się w pełnej treści stanowiska dostępnej poniżej w formacie PDF.