Wsparcie dla przemysłu energochłonnego – kluczowe uwagi PIPC do projektu ustawy CISAF

Krajowe wdrożenie mechanizmu CISAF to istotny element działań na rzecz poprawy konkurencyjności przemysłu energochłonnego i ograniczenia wpływu wysokich kosztów energii na działalność przedsiębiorstw. Polska Izba Przemysłu Chemicznego (PIPC) pozytywnie ocenia podjęcie prac nad wdrożeniem krajowego mechanizmu wsparcia CISAF i dostrzega potrzebę jego możliwie szybkiego uruchomienia.

W ramach konsultacji publicznych projektu ustawy o udzielaniu wsparcia na obniżenie cen energii dla przemysłu energochłonnego (UD459) PIPC przedstawiła uwagi dotyczące m.in. zasad kumulacji wsparcia, warunków udziału w programie oraz realizacji obowiązków inwestycyjnych. W ocenie Izby skuteczność projektowanego instrumentu będzie w dużej mierze zależała od szczegółowych zasad jego funkcjonowania i ich odpowiedniego dostosowania do specyfiki przedsiębiorstw energochłonnych. Jedną z najistotniejszych kwestii jest dopracowanie zasad kumulacji wsparcia udzielanego w ramach mechanizmu CISAF z rekompensatami kosztów pośrednich.

Kumulacja CISAF z rekompensatami kosztów pośrednich

Sposób ukształtowania relacji pomiędzy CISAF a rekompensatami kosztów pośrednich będzie miał bezpośrednie znaczenie dla rzeczywistego poziomu wsparcia dostępnego dla przedsiębiorstw energochłonnych. Projektowane rozwiązania w tym zakresie są bardziej restrykcyjne niż możliwości wynikające z ram CISAF, podczas gdy oba mechanizmy nie obejmują pełnego wolumenu energii elektrycznej zużywanej przez przedsiębiorstwa.

Dlatego istotne jest takie ukształtowanie zasad kumulacji, aby uwzględniały one rzeczywisty zakres pokrywania się kosztów kwalifikowanych w obu mechanizmach. Sam fakt, że zarówno CISAF, jak i rekompensaty kosztów pośrednich odnoszą się do kosztów energii elektrycznej, nie oznacza jeszcze, że wsparcie w każdym przypadku dotyczy dokładnie tej samej części ponoszonych kosztów. Kluczowe jest więc wypracowanie metodologii obliczania wysokości pomocy w przypadku korzystania z obu instrumentów, pozwalającej na ich łączenie w zakresie dopuszczalnym przez ramy unijne. Szczegółowe zasady takiej kalkulacji, w tym odpowiedni sposób uwzględniania zakresu pokrywania się kosztów kwalifikowanych, mogłyby zostać określone w programie przyjmowanym przez Radę Ministrów.

CISAF nie powinien przy tym zastępować systemu rekompensat kosztów pośrednich. Oba instrumenty mają odmienną konstrukcję i odpowiadają na inne elementy kosztów ponoszonych przez przedsiębiorstwa energochłonne. CISAF służy ograniczeniu wpływu wysokich cen energii elektrycznej, natomiast rekompensaty odnoszą się do kosztów pośrednich wynikających z funkcjonowania EU ETS. Z tego względu powinny mieć możliwość równoległego funkcjonowania, z zachowaniem właściwych zasad kumulacji.

W tym kontekście znaczenie ma również rozszerzenie systemu rekompensat kosztów pośrednich o nowe sektory przewidziane w zaktualizowanych wytycznych Komisji Europejskiej. Pozwoliłoby to pełniej wykorzystać dostępne na poziomie unijnym instrumenty ograniczające wpływ kosztów energii i polityki klimatycznej na konkurencyjność przemysłu energochłonnego.

Przewidywalne i proporcjonalne zasady dostępu do wsparcia

Dla przedsiębiorstw planujących udział w programie szczególne znaczenie będzie miała przewidywalność kryteriów kwalifikacji. Warunki przesądzające o dostępie do wsparcia powinny wynikać z ustawy oraz programu przyjmowanego przez Radę Ministrów, natomiast ogłoszenie o naborze powinno przede wszystkim określać kwestie organizacyjne oraz sposób wykazania spełnienia wcześniej ustalonych wymogów.

Istotny jest również odpowiedni czas na przygotowanie dokumentacji. Co najmniej trzymiesięczny okres pomiędzy publikacją ogłoszenia o naborze a jego rozpoczęciem pozwoliłby przedsiębiorstwom odpowiednio przygotować się do udziału w programie.

Istotne wątpliwości budzi także konstrukcja konkursowego mechanizmu wyboru beneficjentów w przypadku przekroczenia dostępnego budżetu. Wątpliwości dotyczą zarówno możliwości zapewnienia obiektywnej i porównywalnej oceny przedsiębiorstw reprezentujących różne sektory energochłonne, jak i składu komisji konkursowej oraz odpowiedniego wyważenia w procesie oceny. W przypadku ograniczonej puli środków bardziej proporcjonalnym rozwiązaniem byłoby odpowiednie obniżenie wysokości wsparcia dla wszystkich kwalifikujących się przedsiębiorców, zamiast wyłączania części z nich ze wsparcia wyłącznie ze względu na miejsce zajęte w rankingu.

Na praktyczną dostępność programu wpływać będą także dodatkowe wymogi finansowe, w szczególności obowiązek zapewnienia co najmniej 20 proc. finansowania inwestycji ze środków własnych lub zewnętrznych oraz ustanowienia zabezpieczenia zwrotu wsparcia w wysokości 120 proc. otrzymanej pomocy. Takie warunki mogą zwiększać koszt udziału w programie i ograniczać jego atrakcyjność dla przedsiębiorstw energochłonnych.

Większa elastyczność w realizacji inwestycji

Projektowany mechanizm powinien pozostawiać przedsiębiorstwom odpowiednią elastyczność także w zakresie realizacji obowiązków inwestycyjnych. Ostateczne skonkretyzowanie inwestycji już na etapie składania wniosku będzie szczególnie trudne w przypadku dużych i złożonych przedsięwzięć przemysłowych, których przygotowanie wymaga analiz technicznych, ekonomicznych i organizacyjnych.

Bardziej elastyczne podejście pozwoliłoby na szczegółowy wybór przedsięwzięcia po uzyskaniu wsparcia, przy zachowaniu późniejszego obowiązku jego realizacji, rozliczenia i weryfikacji. Ułatwiałoby to wybór inwestycji najlepiej odpowiadających rzeczywistym potrzebom zakładu, zamiast projektów najłatwiejszych do przygotowania w krótkim czasie przed naborem.

Znaczenie mają również terminy realizacji inwestycji. 48-miesięczny okres na oddanie przedsięwzięcia do użytkowania powinien być liczony od zakończenia wypłat wsparcia. W przypadku dużych i technicznie złożonych projektów warto również pozostawić możliwość jego odpowiedniego wydłużenia ponad obecnie projektowany maksymalny okres 60 miesięcy, jeżeli uzasadniają to obiektywne względy techniczne.

Mechanizm powinien jednocześnie uwzględniać specyfikę transformacji przemysłu. Przykładowo, elektryfikacja procesów może zwiększać zużycie energii elektrycznej, a równocześnie ograniczać wykorzystanie innych nośników energii i prowadzić do redukcji emisji. Z tego względu istotne jest odpowiednie ukształtowanie definicji energochłonności oraz zasad oceny inwestycji.

W katalogu kwalifikowanych przedsięwzięć powinno się także wyraźnie uwzględnić magazynowanie energii oraz długoterminowe umowy zakupu energii elektrycznej z OZE (PPA). Rozwiązania te mogą zwiększać elastyczność funkcjonowania zakładów i ograniczać ich ekspozycję na zmienność kosztów energii.

Warunki funkcjonowania mechanizmu

Elastyczności wymaga również sposób określania wysokości pomocy w kolejnych latach funkcjonowania mechanizmu. Projekt zakłada, że wsparcie w drugim i trzecim roku nie będzie mogło przekroczyć kwoty przyznanej w pierwszym roku. Tymczasem warunki funkcjonowania przedsiębiorstw przemysłowych mogą istotnie zmieniać się pomiędzy poszczególnymi okresami kwalifikowanymi.

Wysokość wsparcia powinna zatem odpowiadać rzeczywistemu zużyciu energii, poziomowi jej cen oraz innym uwarunkowaniom występującym w danym roku. Pozwalałoby to uwzględnić m.in. zmiany poziomu produkcji, remonty, przestoje technologiczne, awarie czy uruchamianie nowych instalacji.

Istotna pozostaje również weryfikacja założeń cenowych wykorzystywanych przy określaniu skali programu oraz sposobu ustalania ceny RCE. Parametry stosowane do obliczania wsparcia powinny możliwie dobrze odpowiadać rzeczywistym warunkom rynkowym, tak aby mechanizm mógł skutecznie realizować zakładane cele.

Istotny jest również sposób ukształtowania regulacji. W jednym projekcie połączono wdrożenie CISAF ze zmianami w podatku CIT, mimo że są to odrębne materie regulacyjne i realizują różne cele. W ocenie PIPC zasadne jest rozdzielenie tych kwestii i prowadzenie ich w ramach odrębnych procesów legislacyjnych, tak aby prace nad rozwiązaniami podatkowymi nie wpływały na termin uruchomienia wsparcia dla przedsiębiorstw energochłonnych.

Należy również uwzględnić możliwość dalszych zmian na poziomie unijnym. METSAF przewiduje w 2026 r. bardziej elastyczne warunki stosowania części zasad CISAF. Jeżeli Komisja Europejska zdecydowałaby o przedłużeniu tych rozwiązań na okres po 2026 r., krajowy mechanizm powinien umożliwiać odpowiednie wykorzystanie dostępnych na poziomie unijnym możliwości.

Doprecyzowania wymagają także zasady odpowiedzialności beneficjentów. Jednoczesny obowiązek zwrotu wsparcia wraz z odsetkami oraz możliwość stosowania kar umownych może prowadzić do nadmiernej kumulacji sankcji. Zasadne byłoby zatem ograniczenie zakresu stosowania kar umownych lub określenie ich maksymalnej wysokości.

Izba pozostaje gotowa do dalszego udziału w pracach nad rozwiązaniami, które pozwolą skutecznie wykorzystać możliwości przewidziane w CISAF i odpowiedzieć na wyzwania związane z konkurencyjnością przemysłu energochłonnego.